Cephalosporin thế hệ 3 là nhóm kháng sinh beta-lactam có vai trò quan trọng trong điều trị một số nhiễm khuẩn do vi khuẩn Gram âm. Phổ và đặc tính khác nhau giữa từng thuốc; lựa chọn cần dựa trên ổ nhiễm khuẩn, tác nhân nghi ngờ, kháng sinh đồ và hướng dẫn tại cơ sở.
Các thuốc thường gặp
- Cefotaxime, ceftriaxone: hoạt tính trên nhiều trực khuẩn Gram âm và một số cầu khuẩn Gram dương.
- Ceftazidime: có hoạt tính đáng chú ý trên Pseudomonas aeruginosa, nhưng hoạt tính với cầu khuẩn Gram dương yếu hơn cefotaxime/ceftriaxone.
- Cefixime, cefpodoxime: một số thuốc uống được dùng trong các chỉ định chọn lọc; không mặc định thay thế thuốc tiêm trong nhiễm khuẩn nặng.
Nhóm này không bao phủ đáng tin cậy Enterococcus, Listeria hay vi khuẩn không điển hình; hoạt tính với vi khuẩn kỵ khí và tụ cầu cũng không đồng đều. Không xem các thuốc trong nhóm là tương đương.
Ứng dụng lâm sàng
Tùy thuốc và hướng dẫn, cephalosporin thế hệ 3 có thể được cân nhắc trong một số trường hợp viêm màng não do vi khuẩn, nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi bệnh viện hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu phức tạp. Đây không phải khuyến cáo tự điều trị. Phác đồ phụ thuộc tuổi, thai kỳ, chức năng thận/gan, mức độ nặng, dịch tễ kháng thuốc và kết quả nuôi cấy.
Kháng thuốc và sử dụng hợp lý
Vi khuẩn sinh ESBL thường kháng nhiều cephalosporin thế hệ 3; một số vi khuẩn Gram âm có AmpC cũng có thể kháng trong quá trình điều trị. Cần xem xét lại lựa chọn theo kháng sinh đồ và hướng dẫn hiện hành. Khi có dữ liệu phù hợp, đánh giá đáp ứng, thu hẹp phổ hoặc ngừng thuốc. Không dùng kháng sinh khi không có chỉ định; không tự mua, chia sẻ hay dùng lại thuốc thừa.
Tác dụng không mong muốn
Có thể gặp buồn nôn, tiêu chảy, phát ban hoặc dị ứng; hiếm hơn là phản vệ, viêm đại tràng liên quan Clostridioides difficile hoặc rối loạn huyết học. Ceftriaxone có thể liên quan bùn mật; cần cân nhắc chức năng thận khi lựa chọn liều của nhiều thuốc trong nhóm. Hỏi kỹ tiền sử dị ứng beta-lactam, nhất là phản ứng tức thì nặng hoặc phản ứng da nghiêm trọng.
Thông điệp chính
Cephalosporin thế hệ 3 là nhóm thuốc có phổ khác nhau, không phải lựa chọn phù hợp cho mọi nhiễm khuẩn. Việc lựa chọn, liều và thời gian điều trị cần do nhân viên y tế quyết định theo phác đồ, kháng sinh đồ và tình trạng người bệnh.
Nội dung mang tính giáo dục, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc hướng dẫn điều trị cho từng người bệnh.
Tài liệu tham khảo
- MSD Manual Professional: Cephalosporins
- WHO: Essential Medicines List and antibiotic stewardship
- WHO: Bacterial priority pathogens list, 2024